Caminòl de la descobèrta de Las Caus

Montinhac, setembre de 1940, lo personatge central d’aquela istòria s’apèla Marcèl RAVIDAT.

Bèl garçon (goiat) de 18 ans, vengut d’una familha modèsta, son paire es obrièr a l’usina de bòsc e sa maire es cargada del foguièr, Marcèl es aprendís mecanician dempuèi dos ans dins lo garatge de Monsur PEREZ, carrièra de Julhet. Mas aicí, tot lo monde l’apèla « Lo Forçat » dempuèi la projeccion publica, plaça del Mercat Cubèrt del filme « Los Miserables ». Deu son subrenom (chafre) als jòines del vilatge per çò qu’encarna la carradura de Joan VALJEAN, eròi del roman de Victor Hugo. A l’entorn del Marcèl, i a tota una banda qu’a per costuma de s’assemblar tanlèu qu’un jorn de congèt zo permet. E justament, a la debuta d’après-miègjorn del dimenge 8 de setembre de 1940 ; Marcèl a sonat lo recampament : rendètz-vos es fixat al lavador situat al cap de la carrièra del Barri.

An respondut a l’apèl : Andriu DETRIEUX, Joan e Jacme CLAUZEL, Robèrt e Maurici QUEYROI, tanben lo braç drech de Marcèl, Loís PERIER del mesme atge e tot tant intrepid coma el. Son acompanhats de lors chens. Aquel de Marcèl s’apèla « Robòt », nom enguèra exotic per l’epòca, pròva que totparièr vengut d’un mitan popular, son mèstre es al fach de las novetats ! D’ara endavant al complet, la banda del banhard se lança devèrs los tèrmes en quista d’aventura. Cal dire que i a pas gaire d’autra ocupacion per la joinessa en d’aquel mes de setembre de 1940.

Dempuèi bèl temps, una legenda fòla galòpa lo país, segon los dires de qualques uns, un pergamin indicariá l’esconduda d’un tresaur, enterrat aquí, dempuèi de sègles.

Ecouter le témoignage de Marcel Ravidat

Aquel 8 de setembre de 1940, Montinhac escapa pas als eveniments internacionals.

Ben que siasque en zòna liura, en seguida a l’establiment de la linha de demarcacion, sa populacion d’a pus près tres mila abitants es amputada dels òmes retenguts presonièrs.

A pasmens aumentat emb l’acuèlh dels 800 refugiats del vilatge alsacian d’Elsenheim, evacuats del front a la debuta de las ostilitats. D’elements en desrota de l’armada francesa son tanben cantonats a l’entorn del borg. Regna un ambient tot novèl entremièg confusion e efervescéncia.

Los jòines profechan enguèra d’una totala libertat. Alendonc, tornem a l’escapada de la banda « del banhard » ! Sul punt de tornar al vilatge en passant tras los bòscs de Las Caus, lo chen de Marcèl, Robòt, s’es escartat del grope e seguís la traça d’una petita bèstia. S’engulha dins una talhada mas ne’n torna pas sortir ! Intrigat, guidat pels japaments, Marcèl tòrna trobar « Robòt » al fons d’una baissa d’un bèl mètre de prigondor, amagada per la vegetacion. Al fons d’aquela, lo chen gratussa furiosament un orifici pus petit. « Devi lo sortir d’aquí » se ditz lo Marcèl. Alara qu’emponha « Robòt », una petita pèira rotla jòs son pè, s’avalís dins l’orifici e retòrna un resson susprenent. Aquel gèste, renovelat mai d’un còp, confirma los fachs.

I a del viude aquí dejós. Apelada a la rescossa, la resta de la tropelada es aura a l’entorn del trauc. L’orifici es tot petit mas l’efièch dels gets de pèiras daissa cap de dobte !

La votz de Maurici QUEYROI retrona :

- « Quò’s l’intrada del sosterranh, aquel que mèna al castelet de Las Caus, aquel que ma maire me parla dempuèi totjorn ! »

E son fraire d’apondre :

- « Òm ditz que reclau un tresaur, un vedèl d’aur vertadièr ! »

La fòla legenda ven de far son efièch ! La fèbre monta, cadun l’i vai de son comentari mas lo conduch es impenetrable. E sens lampa, coma far ? Se cal rendre a l’evidéncia e tornar metre l’exploracion a pus tard.

Mantuns jorns son passats dempuèi l’escapada del dimenge 8 de setembre. La fèbre provocada per la legenda del sosterranh sembla èstre tornar tombada, tirat per lo Marcèl que se confecciona un equipament que poiriá èstre util : un cotèl talhat dins una lama de ressòrt de veitura e una lampa a petròli bricolada a partir d’una pompa a graissa.

Emb-d’aquel equipament de fortuna, dijòus, lo 12 de setembre, estant sens trabalh, Marcèl assaja de recrutar sos camaradas : Joan trabalha, Loís tanben mas li balha una preciosa pichona lampa de petròli. Quant al Maurici, aima mielh la siesta a l’exploracion. Sol son pichon fraire vòl ben sègre Marcèl, mas camin fasent, lo Robert decida de s’en tornar perque fan pas partida de la mèsma banda.

Marcèl coneis los tres jòines en question, subretot lo primièr : s’agís de Jacme MARSAL, annadit de catòrze ans, que sa mamà ten lo pichon restaurant « Al bon acuèlh ».

Es acompanhat de Georges ANIEL apelat Jojo, setze ans, que passa las grandas vacanças chas sa mairina sus los cais de la Vesera, e de Simon COENCAS, tretze ans, originari de París e refugiat dempuèi un an a Montinhac emb sa familha.

Mas qué fan aquí ?

Los tres jòines confèssan a lor ainat una garrolha emb los Alsacians que lor familha es installada dins la bòria del castelet de Las Caus. Una istòria de compte a reglar al prepaus de lors sòrres, çò que manca pas de far sorire lo Marcèl !

- « Daissatz córrer los dròlles, e seguètz-me ! Avèm benlèu trobat l’intrada del sosterranh de Las Caus » . L’òm resistís pas a la sollicitacion del forçat, nimai a l’atrach de la legenda, enguèra mens a l’existéncia d’un tresaur ! Puèi, quun sap ! Aquel sosterranh mèna benlèu realament dusc’al castelet…

Los tres garçons seguisson ben volontièr Marcèl.

Ecouter les Inventeurs

Ecouter le témoignage de Jacques Marsal sur Radio France Périgord en 1986

Ecouter le témoignage de Simon Coencas en 2010

Aqueste dijòus lo 12 de setembre es una plan brava jornada de fin d’estiu. Sul caminòl que mèna dusca la cima del puèg, en fila indiana, a l’espèra del mendre de sos gèstes, Jòrge, Jacme e Simon seguisson lo Marcèl. La prudéncia es de mesa perque los bòscs de Las Caus son pas totalament inabitats. En contrabàs, i a de segur lo castelet, mas es aura pro lonh. Per contra, al cap del caminòl, i a la bòria de la maire TOULMON e pus naut, aquela de la familha BAUDRY. Per mai de discrecion, cal daissar lo caminòl avant son tèrme, longar l’anciana peirièra, puèi traçar tras los bòscs dusca lo trauc. E quò’s a votz bassa que lo Marcèl dona las darrièras consignas :

- « Un còp al trauc, serem fòra de vista, mas d’aicí enlà, l’òm ditz res ! ».

Un còp sus plaça, quò’s emb-d’una mina un pauc desconcertada que los tres jòines se clinan sul famós trauc ! Al fons d’una primièra bacina, i a ben un orifici, mas fai a pena vint centimètres de diamètre. Sembla en res a l’intrada d’un sosterranh. Es sens comptar sus la motivacion del Marcèl que, emb son cotèl, s’afana desjà per lo desencombrar. Suspresa, la desobstruccion liura los òsses d’un gròs animal ! Saurem pus tard que s’agís del cadavre de l’ase de dòna TOULMON somariament enterrat aicí qualquas annadas de per abans. L’esfòrç se contunha pendent una bona ora abans qu’una primièra temptativa siasque possibla. Pus menut, Jacme es sollicitat per temptar lo passatge, mas un còp los pès dins lo voide, pres d’angoissa, se ravisa : « Coratjós, mas pas temerari », dirà pus tard !

Marcèl es preste a prene la risca, mas cal enguèra alargar lo passatge per permetre a sas largas espantlas de l’i limpar !

Un darrièr blòc desengatjat e quò’s al torn del banhard de mesurar lo voide emb sos pès.

Chamja alara de postura, tòrna montar per se virar e cap en avant emb belcòp de contorsions**, s’avalís progressivament jos los agachs inquièts de sos tres companhons.**

Aqueste dijòus 12 de setembre, après una sesilha de desobstruccion qu’a durat una bona ora, Marcèl s’es engulhat jos tèrra. Pren pè al fons d’una petita chaminéia, primièr reflèxe, recuperar las alumetas per alucar la petita lampa a petròli. La flama revèla un còn d’avalancada que s’enfonza, l’i s’engulha e rampa sus mantun mètre abans de poder se levar e de rebordelar sus la penda.

Al fons de l’avalancada, la galariá sembla s’alargar, mas la flama tremolenta a bien del mal a traucar las tenèbras. Tòrna montar devèrs sos camaradas per los invitar a davalar emb mila precaucions. Acoconats a l’entorn de las doas petitas sorgas luminosas, la petita lampa de petròli e aquela bricolada del Marcèl, los dròlles avançan devèrs l’inconegut, l’agach concentrat sus l’estat del sòl. Puèi, un corredor mai estrech se dessenha, la lutz comença alara a s’arrapar a las parets...

- « E ! avisatz… Aquí !… de las regas de colors ! »

La votz de Jacme ven de retronar sus las parets. Las doas lampas son aura bracadas sul plafon. Quò’s l’estabosiment, sus una vòuta blanca e beluguejanta, de las regas s’organizan en siloètas animalas magnificament pintradas. D’en primièr, una vaca roja al cap negre, puèi de cavals a la rauba jauna, un cèrvi.

Qualques mètres pus lonh, quò’s un bèl taure negre que sembla gisclar de la paret, puèi un caval d’esquina. Dins la mai totala excitacion, sautan de descobèrta en descobèrta. En d’aquestes primièrs crits de jòia succeda l’inquietud de veire las lampas vacilhar e s’escantir a mantas represas. Val mai revirar camin. Mas, novèla suspresa, de retorn dins la primièra sala, d’autras pinturas apareisson, son immensas. Quatre bèls taures impressionants dominan tot un cortègi de cavals e de cèrvis !

L’excitacion monta enguèra d’una òsca. Es de corta durada, la lampa a petròli ven brutlanta e deslarga aura de mai en mai de fumada, l’estòc d’alumetas es al pus bas.

Sens mai esperar, cal sortir jos pena de demorar presonièrs de las entralhas de la tèrra dins la mai totala obscuritat.

De retorn a l’aire liure, assemblats a la broa del cròs, enguèra jol còp de l’emocion, quò’s lo moment de téner conselh. L’òm s’acòrda per tornar tre lo lendeman matin, equipats de lampas performantas, tot en prenent la precaucion d’empruntar cadun un camin diferent per pas esvelhar la curiositat. L’origina d’aquelas pinturas meravilhosas es un mistèri, mas es pas question de’n dire un sol mot pel moment.

Lo jurament es fixat, mas un tal secrèt es pesuc de portar !…

Ecouter les Inventeurs

Jacques parle des peintures en 2010

Simon et Georges racontent la découverte des peintures en 2010

Jacques évoque le 12 septembre et la découverte des peintures en 1986

Georges raconte la première descente en 2010

Simon raconte la découverte des peintures en 2010

Divendres matin lo 13 de setembre, coma convengut per pas esvelhar los dobtes, cadun emprunta un camin diferent, mas a l’entorn del cròs, l’òm compta un cinquen personatge :

Maurici COENCAS, fraire de Simon. Aquel darrièr, tròp excitat, a pas pogut téner sa lenga. Siasquèt pas lo sol. Marcèl a degut se fisar a son paire per justificar lo fach de pas anar al trabalh. Quant al Jòrge, fàcia a las questions de sa maire, mèsma la desencusa d’una descobèrta extraordinària a pas permetut d’evitar un emplastre magistral, sancion immediata de son retard ! Mas pas un adulte n’a enguèra mesurat l’importància d’aquela descobèrta.

Quò’s donc a cinc que l’exploracion de la bauma se vai perseguir. Aqueste còp, jos la fòrta clartada de las lampas d’acetilèn, la cavalcada petrificada apareis dins sa totalitat, es un espectacle espantant !

A cada balanç de la lampa, los animals apareisson e desapareisson coma se la paret deveniá viventa ! Jol pus bèl dels taures, una novèla galariá se druèb, cal de novèl rampar dins aquel passatge bas que dona accès a de las grandas salas decoradas. Bisons, granda vaca negra e cavals, frisa de cèrvis, d’imatges novèls passan e encantan un pauc mai la petita tropelada d’exploraires.

Un estrechiment rend de novèl dificil la progression, mas l’examèn de las parets revèla una novèla sòrta de caras : de las regas gravadas dins lo ròc. Totjorn aitant de cavals, de bisons, mas tanben de felins. Aquela partida de la bauma embarra un enrabolhament de caras pintradas e gravadas que cal deschifrar a la favor dels faissèls luminós. Aquestes jòcs de lutz son bruscament suspenduts per la votz del banhard :

« E ! Los dròlles, amenatz-vos ! ».

Al fons d’una sala redonda cubèrta de gravaduras, Lo Marcèl a trobat un novèl voide ! Un potz ! Aquesta partida enguèra mesconeguda necessita l’aquisicion d’una còrda.

Un còp recuperada, lampa d’acetilèn entremièg las dents, lo Marcèl se risca dins lo voide. Tròp corta ! La còrda es tròp corta, mas lo sòl es vesible. Tant pièg, Marcèl sauta !

- « Alara, quò vai ? Qué veses ? »

Una votz retronís :

- « Un òme ! I a un òme ! »

Çò que veson pas enguèra los autres garçons, çò qu’es pintrat sul ròc !

Lo dessenh negre, la paret brilhanta, l’atmosfèra d’aquel luòc prigond, abitat per una scèna esmoventa, dins la quala un òme fai fàcia a un bison, refortís lo costat misteriós de la bauma.

Los jorns après la descobèrta, mantuns amics aprenon lo secret : una ponhada lo dissabte 14, una detzena lo dimenge 15. Complicat de tener sa lenga. Lo diluns 16, la meja partida, Montinhaqués e refugiat son convidats per visitar la cròsa. Perque i a un fum de monde, decidan de prevenir una persona de confiença : Jacme deurà avertir Leon Laval, ancian regent passionat d’Arqueologia.

Lo dimars 17, a miègjorn, la mission es emplenada. Incredule, Leon Laval, questiona Jacme a tot vai. « Cossi son aquels dessenhs ? » Que representan ? Son pas de peires ? Que semblan a de bestias  o de barbolhatge al negre de fum ?

Pensa que sos ancians escolans galejan, demanda que Jorge Estreguil, fin dessenhaire, siasque menat a la cròsa per far daus crocadís.

Lo dimecres 18 de matin, Jòrge Estreguil balha sos dessenhs a Leon Laval.  La reaccion se fa còp sèc.

« Quò ‘es entendut, montarai aquest’ aprep miejorn que Marsal e Ravidat me passan quèrre. »

L’aprep miejorn, tota una tropelada es presenta a l’arribada de Leon Laval ! A la vista del trauc, Laval trentalha enquera, a paur que siasque una colhonada.  Testimonia de la scèna, Madama Beaudry, una paisana de setanta ans, vesina de Las Caus, s’embufa de las barginhadas del regent :

« Digatz me Mossur Laval, si l’i voletz pas davalar, daissatz me passar ! »

Davant lo coratge d’aquela vielha dama, Laval, bric rassegurat, s’engulha d’el tanben. Dins l’entrada estrecha e davala coma pòt lo desbolhadís de ròcs seguit per la pichona tropa.

Aprep una davalada esproventa fàcia a la paret ornada d’abòrd sens votz, fenit espontaneament per escapar.

 « O mèrda ! »

Se per la vièlha dama, aquel espectacle es grandaràs e inesperat, per LAVAL, arqueològue avertit, quò’s una revelacion, un miracle inesperat. Puei, tot anirá mai vista. Lo lendoman, dijuòus 19, per un concors de circonstàncias que sol l’azard  n’en ten la clau, Maurici THAON, escolan del preïstorian, Henri BREUIL visita son frair militar acantonat a Montinhac.  

Apren la novela de la descobèrta, vesita la cròsa e fai quauques dessenhs, monta sus sa bicicleta per los mostrar a BREUIL en sejorn a Briva.

Lo dissabte 21 de setembre, lo que s’escaissa lo Pape de la preistòria autentifica a son torn la cròsa e n’en confisa la garda a sos descobreires. Aquels an desjà montat un pargue de tela e quitan pus lo tèrme. Dins lo cortègi dels nombrós visitaires, i a tanben de jornalistas. La novèla de la descobèrta a fai lo torn del monde malgrat l’epòca trebolada.

Ecouter les Inventeurs

Georges Agniel raconte comment ils contactent Laval

La visite de Laval

L'article lu de l'envoyé spécial de Paris Soir en septembre 1940

Ecouter l'avis de l'abbé Breuil sur Lascaux

Visiter la grotte originale sur le téléphone

A la debuta d’aquesta setmana decisiva, qu’a vist l’intervencion de LAVAL e la venguda de BREUIL, Simon es precipitadament tornat partir per anar a París.

A la debuta d’octòbre, es lo torn de Jòrge de rejónher sos parents a Nogent-sur-Marne per la dintrada de las classas.

Jacme e Marcèl, els, quitan pus lo tèrme, plan determinats d’acomplir la mission que lor siasquèt confisada : protegir la bauma de tota degradacion.

Mièg-octòbre, l’abat BREUIL es tornat per començar l’estudi de la bauma.

Lo 17, fai los onors de la visita al comte e a la comtessa de La Rochefoucault, proprietaris del domeni de Las Caus e donc de la bauma. Se an compres dins un primièr temps se creire en partida beneficiaris de la descobèrta, an confirmacion que quò’s pus lo cas.

Quora fai pas l’onor de la visita a d’autres preïstorians, BREUIL comença los relevats de las gravaduras del cabinet dels Felins emb l’adjuda de Jacme e Marcèl. En mai dels trabalhs scientifics, supervisa los primièrs agençaments de l’intrada e s’entreten regularament emb Leon LAVAL, son fidèl relais de fisança. Lo petit budèl de la descobèrta a daissat plaça a una larga trencada que daissa aparéisser lo pòrge de la cavèrna.

BREUIL quita Montinhac mièg-decembre après una conferéncia publica qu’a fach sala claufida.

A la debuta d’aquel ivèrn 40-41, se los abòrds de la bauma son estats modificats, son intrada es totjorn pas barrada.

Jacme e Marcèl, en gardians permanents, se son organisats. Seguida a l’incindi accidental de la tela, an bastit una cabana cobèrta de fulhatge e equipada d’un fornet.

Van passar tot l’ivèrn al cabeç de lor tresaur, abans qu’un bastiment en bòsc, equipat d’una pòrta, siasque realizat al printemps.

Mission acomplida, pòdon tornar al vilatge tot en gardant un uèlh sus la bauma.

En septembre 1940, qualques jorns après la descobèrta, Simon es lo primièr a quitar Montinhac. Davant la menaça alemanda, tocant l’estatut dels josieus, lo paire de Simon demorat al domicil parisenc, organiza lo retorn de la familha a París. Lor caldrà traversar clandestinament la linha de demarcacion. A la debuta d’octòbre, quò’ s al torn de Jòrge de partir per retrobar sos parents a Nogent-sus-Marne e se preparar a la rentrada de las classas.

En setembre 1942, lo paire del Simon es mandat a Auwschitz. Sa maire es arrestada gaire de temps après. Atrapat dins una « rafla » en octobre ; Simon la tòrna trobar al camp de Drancy. Lo moment es tragic. Simon es liberat perque a pas enguera 16 ans mas sa maire es transferada a Auschwitz.

Tornarà jamai veire sos parents.

Aquela mèsma annada, Marcèl es enviat dins los talhièrs de joinessa dins los Pirenèus. Aquel exili serà pas long, tornat en decembre, per escapar a una novela incorporacion, se vai estujar per los bòscs e per las cròsas a l’entorn de Montinhac.

En 1943, lo Marcèl es activamant recercat, se soustrai a sa convocacion per lo quite STO. Marcèl dintra dins la Resisténcia amb Francs tiraires partisans del grope Jacon lo Crocant. S’i fai apelar « Jim » nom de còdi empruntat al eròi de l’Isla del Tresaurs.

Jacme es arrestat per los alemands. Es embarrat amb los obrièrs de son usina dins l’ostal de la vila. Es interrogat per saber ont es Marcel. Es requisionat per drubir la cròsa al militaris dels trens del tresesme reich a la recerca de depaus d’armas. Es arrestat al ser sus pont de Montinhac per la polícia francesa. Es desplaçat còp sec dins un camps de trabalh en Autricha per las autoritats alemandas.

Simon, dins París, s’amaga al mièlhs, jorn per jorn.

En 1944, emb son grop de maquisards, Marcèl dintra al 126en regiment d’infantariá de Briva per persegre lo combat dins las Vòges puei en Alemanha.

En 1945, dins París liberat, Simon es desenant en defòra de las arpias dels Nazis.

Jacme qu’era dins un camps de trabalh en Iogoslavia, es liberat per los partesans del Marescal Tito. Fèsta sos vint ans sul camin que lo separa del pòrt de Triestre 400 kms a pe abans d’embarcar devers Marselha.

Jòrge s’es engatjat dins l’armada e participa al desfilat de la liberacion a Berlin.

En novembre, lo Marcèl es desmobilizat e reganha son Perigòrd natal. La guèrra es passada emperaquí, desaparats per los encadenaments d’esveniments tragics mas fin finala salvats. Los quatres inventors de Lascaus de tornarán trobar al complet mantunas annadas mai tard.

**** 

Simon raconte son arrestation

La descobèrta de la bauma a transformat la vita d’un autre personatge : Leon LAVAL, sovent designat coma l’ancian regent ! En realitat, en 1940, es pus regent, mas se consacra a la vita culturala e a l’arqueologia.

Se siasquèt lo primièr a revelar l’inestimabla valor de la descobèrta, es tanben rapidament devengut l’interlocutor privilegiat de BREUIL e lo conselh avisat dels garçons que protegissián la bauma. Serà apuèi lo correspondent del servici de las « Bèlas Arts », adonc lo responsabla oficial de la bauma de Las Caus.

Assegura endonc l’acuèlh dels preïstorians e practica una regulacion sus las visitas.

Encarna l’autoritat respectada que permet a la bauma de traversar sens prejudici lo periòde trebolada de la guèrra.

Quò’s el que l’òm sollicitarà en setembre de 1942 pel tornatge de la « Nuèch dels Temps », primièr filme virat a Las Caus que raconta de faiçon totalament fantasiosa la descobèrta. Clinada d’uèlh del destin que presta a sorire, quò’s aquel mèsma filme que Jacme MARSAL descobra estabosit dins un cinèma de Viena alendonc qu’es retengut en Austria pel Servici del Trabalh Obligatòri. Imagenatz la scèna, l’inventaire de Las Caus montant sus sa cadièra per puntar l’ecran e de s’escredar : « Avisatz, quò’s iò, quò’ s ma descobèrta ! » jos los agachs increduls de l’assisténcia.

Voir le film "la Nuit des Temps" :10 minutes

Mas tornem a Leon LAVAL. La patz tornada, contunha emb passion sa mission emb l’acuèlh de mai en mai frequent de visitaires, preïstorians, jornalistas o personalitats.

Dins lo mèsma temps, ressent dolorosament los primièrs trabalhs de l’agençament que maltractan l’intrada e lo sòl de la bauma.

Dura realitat, après en èsser estat son revelador esperat, son protector inspirat puèi son conservator implicat, lo veiquí despossedit sens consideracion de sa foncion a la velha de la dubertura al public.

Sens contèsta, serà estat l’òme qu’a velhat sus Las Caus e que l’a de segur salvada de tot damatge irreparable. Son accion es inestimabla.

Extrait de l’émission radio de 1948 en direct de la salle des taureaux

Voir reportage télévisé sur la fermeture de la grotte en 1963

Lo 26 de setembre 1948, alara que la bauma es drubèrta a la visita dempuèi lo 14 de julhet, quò’s l’inauguracion oficiala en preséncia del ministre de l’Educacion nacionala e de las « Bèlas Arts », lo Perigòrd Yvon DELBOS.

En dirècte de la Sala dels Taures, lo ràdio-reportaire Miquèl DROIT entrevista Marcèl RAVIDAT, Jacme MARSAL e Leon LAVAL.

Extrach de l’emission ràdio de 1948 en dirècte de la Sala dels Taures

Avèm plaser d’entendre las votz de Marcèl e Jacme. L’òm comprend coma l’acorcit radiofonica del jornalista Miquèl DROIT s’ajaça d’una version enraubada de las circonstàncias exactas de la descobèrta, que mescla los episòdis del 8 e del 12 de setembre. Quò’s aquesta version que serà servida als visitaires de la bauma. Aquela que passarà a la posteritat. La legenda es de còps mai tenaça que la realitat.

Emb sa drubertura al public, Las Caus dintra dins una novèla epòca, aquela de l’expleitacion toristica, e , emb-d’ela, las primièras migranças sus sa conservacion.

Mas aquò es una autra istòria.

Novembre de 1986, l’autorizacion es aquesida per acampar los quatre inventaires davant l’ intrada de la bauma, a l’endrech precís ont se situava lo cròs de la descobèrta.

Per se tornar trobar al complèt quaranta sièis ans après lor extravaganta aventura, quò’s bien la mendra de las causas.

L’idèia aviá germenat tres ans de per abans, pendent l’estiu 1983, dins l’estrambòrd de la drubertura de Las Caus 2. Se a-d’aquela epòca Jacme MARSAL èra enguèra lo gardian en títol de la bauma, Marcèl RAVIDAT aviá pas tornat botar lo pè sul tèrme dempuèi aquel mes d’abrial de 1963, data a la quala siasquèt barrada definitivament al grand public.

Lançaire d’alèrta davant la proliferacion de la malautiá verda sus las parets, restava persuadat que se l’aviam escotat pus lèu, auriam pogut evitar aquela barradura definitiva. Al passatge, aviá perdut son trabalh, mas Marcèl ne’n fasiá pas un cas personal, n’èra pas d’aquela trempa.

Aquel mèsma estiu, es Jòrge ANIEL que se presentèt a Las Caus 2 a la tèsta d’una delegacion de Nogent per apreciar la còpia de Las Caus. Puèi, fuguèt al torn de Simon COENCAS de davalar de la capitala qualques mes pus tard. Lo contacte èra restablit emb cadun d’entre els, restava mas a los acampar un mèsma jorn, al mèsma endrech.

Aquel dijòus lo 11 de novembre de 1986, tot es doncas en plaça. L’instant de tornar trobar es esmovent, lo temps sembla suspendut.

Per çò que i a ajut tròp de versions romançadas, troncadas e desformadas, Simon, Jacme, Jòrge e Marcèl se plason a tornar visitar cada detalh de lor aventura. Los fachs son enfin racontats de l’interior, a quatre votz, dins l’intimitat. La conjugason de las memòrias es preciosa per esclairar e enriquir cada estapa de lor aventura. De las informacions de primièra man.

Emb lor garantida, Thierry FELIX, enfant del vilatge, e l’associacion « Descobèrta Las Caus » son legataris d’una memòria a conservar e perennizar.

Una responsabilitat pesuga, mas un trabalh exaltent, emb l’assegurança de beneficiar de las quatre sorgas las pus fisablas que siasquon.